Wydziedziczenie i jego skutki

Bardzo częstym problemem pojawiającym się w Nieodpłatnym Punkcie
Pomocy Prawnej jest kwestia pozbawienia przez spadkodawcę prawa do zachowku
osoby najbliższej. Instytucja wydziedziczenia daje spadkodawcy możliwość
pozbawienia prawa do zachowku wyłącznie osób najbliższych, wskazanych w art.
1008 Kodeksu cywilnego, którymi są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy.
Aby doszło do wydziedziczenia spadkodawca musi złożyć oświadczenie woli przez
notariuszem w formie testamentu, w którym należy wskazać przyczynę
wydziedziczenia. Jak wskazuje się w orzecznictwie, wydziedziczenie bez
wskazania jego przyczyny jest bezskuteczne. Ważne jest również, aby przyczyna
wydziedziczenia rzeczywiście istniała, bowiem w przeciwnym wypadku
wydziedziczenie jest bezpodstawne i nie pozbawia prawa do zachowku. Spadkodawca
nie może również wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli mu przebaczył
mając świadomość istnienia przyczyny wcześniejszego wydziedziczenia. W takim
wypadku dokonane w testamencie wydziedziczenie zostaje pozbawione skutków
prawnych. Artykuł 1008 Kodeksu cywilnego podaje zamknięty katalog przyczyn
wydziedziczenia, którymi są: 1) uporczywe, wbrew woli spadkodawcy postępowanie
w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, 2) dopuszczenie się
względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa
przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci, 3) uporczywe
niedopełnianie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Przesłanka wskazana
w pkt 1) występuje wówczas, gdy dane zachowanie uprawnionego do zachowku jest
długotrwałe, wielokrotne i z zasady dotyczy nagannego trybu życia (np.
alkoholizm, narkomania, przestępczy tryb życia, zaniedbywanie rodziny). Istotne
jest także, aby zachowanie to było wykonywane wbrew woli spadkodawcy.
Dopuszczenie się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób
umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej
obrazy czci jest również podstawą wydziedziczenia (przesłanka wskazana w pkt
2)). Osobą najbliższą dla spadkodawcy jest osoba związana ze spadkodawcą tak
silnymi więzami uczuciowymi, że czyn popełniony przeciwko niej można – z punktu
widzenia dolegliwości, krzywdy czy cierpienia spadkodawcy – postawić „prawie że
w równym rzędzie” z czynem popełnionym przeciwko samemu spadkodawcy. Jest to
pogląd ukształtowany przez doktrynę z uwagi na brak definicji w Kodeksie
cywilnym. Uprawniony do zachowku może zostać również wydziedziczony, jeżeli
uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych (przesłanka
wskazana w pkt 3)). Wskazane pojęcie „obowiązki rodzinne” może być
interpretowane bardzo szeroko, np. poprzez niewykonywanie obowiązku
alimentacyjnego, nieudzielanie opieki, brak pomocy w chorobie, wszczynanie
ciągłych awantur, kierowanie pod adresem spadkodawcy nieuzasadnionych i
krzywdzących zarzutów, wyrzucenie z domu czy brak zainteresowania spadkodawcą.
Należy jednak podkreślić, że niedopełnianie obowiązków rodzinnych musi cechować
się uporczywością, a więc pewną powtarzalnością lub stałością.

Osoba, która została wydziedziczona traktowana jest jak osoba, która
nie dożyła otwarcia spadku. Głównym skutkiem wydziedziczenia jest pozbawienie
prawa do zachowku, który przysługiwałby uprawnionym tj. zstępnym, małżonkowi
oraz rodzicom spadkodawcy, którzy zostali pominięci w testamencie, a byliby
powołani do spadku z ustawy. Wydziedziczenie pozbawia również powołania do
spadku. Należy również pamiętać, że skutki wydziedziczenia obejmują jedynie samego
wydziedziczonego, nie dotyczą zaś jego zstępnych, którzy uprawnieni są do
zachowku, chyba że również zostaną wydziedziczeni w testamencie.

Radca prawny
Małgorzata Stachnik