Odpowiedzialność cywilnoprawna za zobowiązania zaciągnięte przez małżonka
Zasadą jest, że
każdy, w tym również osoba pozostająca w związku małżeńskim, odpowiada jedynie
za zaciągnięte przez siebie zobowiązania. Jednak w przypadku osób pozostających
w związku małżeńskim zasada ta doznaje pewnych modyfikacji.
Kwestia
odpowiedzialności cywilnoprawnej jednego z małżonków za zobowiązania
zaciągnięte przez drugiego małżonka zależy od szeregu czynników, w tym m.in. od
ustroju majątkowego, jaki obowiązuje w danym małżeństwie. Co do zasady,
zawierając związek małżeński, powstaje między małżonkami ustawowy ustrój
wspólności majątkowej małżeńskiej. Jednak małżonkowie mogą, zawierając stosowną
umowę małżeńską, rozszerzyć wspólność majątkową małżeńską, ograniczyć ją,
ustanowić pomiędzy sobą rozdzielność majątkową albo rozdzielność majątkową z wyrównaniem
dorobków. Umowa taka dla swej ważności musi zostać zawarta w formie aktu
notarialnego. Rozdzielność majątkowa może również zostać ustanowiona przez sąd m.in.
z ważnych powodów na wniosek każdego z małżonków (tzw. przymusowa
rozdzielność majątkowa małżeńska).
W niniejszym
artykule przedstawiona zostanie problematyka odpowiedzialności cywilnoprawnej
jednego z małżonków za zobowiązania zaciągnięte przez drugiego z małżonków w
ustroju umownej rozdzielności majątkowej małżeńskiej oraz w ustroju ustawowej
wspólności majątkowej małżeńskiej.
W przypadku, w
którym małżonkowie pozostają w ustroju umownej rozdzielności majątkowej
małżeńskiej, co do zasady jeden z nich nie odpowiada za zobowiązania
zaciągnięte przez drugiego z nich. W takim przypadku
każdy z małżonków zachowuje bowiem majątek nabyty przed zawarciem takiej umowy,
a także majątek nabyty później. Jako że w takiej sytuacji mamy do czynienia
z majątkami osobistymi każdego z małżonków, żaden z małżonków nie
odpowiada swoim majątkiem (osobistym) za zobowiązania drugiego z małżonków. Jednak
aby umowa taka była skuteczna względem wierzyciela współmałżonka, jej zawarcie
i rodzaj muszą być takiemu wierzycielowi znane. Aby odpowiedzialność jednego z
małżonków za zobowiązania drugiego z nich była wyłączona, umowa taka musi
zostać zawarta w odpowiedniej, wskazanej wyżej formie, przed zaciągnięciem
zobowiązania przez drugiego z małżonków, a kontrahent tego małżonka (zaciągającego
zobowiązanie) musi zostać o fakcie jej zawarcia oraz o jej rodzaju powiadomiony
– również przed zaciągnięciem u niego przedmiotowego zobowiązania.
Z
kolei w przypadku pozostawania przez małżonków w ustroju ustawowej wspólności
majątkowej małżeńskiej, mamy do czynienia z trzema rodzajami majątków, a
mianowicie: majątkiem wspólnym oraz majątkami osobistymi każdego z małżonków.
Jak to zostało wyżej wskazane, w takim wypadku co do zasady jeden z
małżonków nie odpowiada swoim majątkiem osobistym za zobowiązania zaciągnięte
przez drugiego z małżonków. Jednak w pewnych przypadkach i pod pewnymi
warunkami wierzyciel jednego z małżonków może w takiej sytuacji dochodzić
zaspokojenia swoich roszczeń przysługujących mu wobec tego małżonka z majątku
wspólnego małżonków.
Do majątku wspólnego małżonków należą przedmioty majątkowe nabyte w czasie
trwania ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej przez oboje małżonków lub
przez jednego z nich, w tym w szczególności:
– pobrane
wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego
z małżonków,
– dochody z
majątku wspólnego oraz dochody z majątku osobistego każdego z małżonków,
– środki
zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego
każdego z małżonków,
– kwoty składek
zewidencjonowanych na prowadzonym przez ZUS subkoncie, o którym mowa w art. 40a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.
Przedmioty
majątkowe niewchodzące w skład majątku wspólnego należą do majątków osobistych
małżonków. Są to w szczególności:
– przedmioty
majątkowe nabyte przez danego małżonka przed powstaniem ustawowej wspólności
majątkowej małżeńskiej,
– przedmioty
majątkowe nabyte przez danego małżonka przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że spadkodawca lub darczyńca postanowił inaczej,
– prawa
majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom,
– przedmioty
majątkowe służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego
z małżonków,
– prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko
jednej osobie,
– przedmioty uzyskane przez danego małżonka z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia
albo z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, co jednak nie dotyczy renty
należnej poszkodowanemu małżonkowi z powodu całkowitej lub częściowej utraty
zdolności do pracy zarobkowej albo z powodu zwiększenia się jego potrzeb lub
zmniejszenia widoków powodzenia na przyszłość,
– wierzytelności z tytułu wynagrodzenia za pracę lub z
tytułu innej działalności zarobkowej jednego z małżonków,
– przedmioty majątkowe uzyskane z tytułu nagrody za
osobiste osiągnięcia jednego z małżonków,
– prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności
przemysłowej oraz inne prawa twórcy,
– przedmioty majątkowe nabyte przez danego małżonka w
zamian za składniki majątku osobistego, chyba że przepis szczególny stanowi
inaczej.
W przypadku pozostawania przez małżonków w ustroju ustawowej
wspólności majątkowej małżeńskiej wierzyciel jednego z małżonków może żądać
zaspokojenia swoich roszczeń nie tylko z majątku osobistego tego małżonka,
lecz również z majątku wspólnego małżonków, jeżeli małżonek zaciągnął przedmiotowe
zobowiązanie za zgodą drugiego małżonka. W takim wypadku wierzyciel może
dochodzić zaspokojenia swojego roszczenia ze wszystkich składników majątkowych
wchodzących w skład majątku wspólnego.
Jeśli natomiast zobowiązanie zaciągnięte
zostało przez jednego z małżonków bez zgody drugiego małżonka, jeśli
zobowiązanie jednego z małżonków nie wynika z czynności prawnej albo jeśli wierzytelność
powstała przed powstaniem wspólności majątkowej małżeńskiej lub dotyczy majątku osobistego jednego z małżonków, wierzyciel może żądać
zaspokojenia swojego roszczenia z:
- majątku osobistego małżonka, który zaciągnął to zobowiązanie, a
także z: - majątku wspólnego małżonków, lecz
jedynie w następującym zakresie: - z wynagrodzenia za pracę lub z dochodów uzyskanych z innej działalności
zarobkowej przez małżonka, który zaciągnął to zobowiązanie, - z korzyści uzyskanych z następujących praw małżonka, który zaciągnął to zobowiązanie:
praw autorskich i praw
pokrewnych, praw własności przemysłowej i innych praw twórcy.
Jeśli z kolei zobowiązanie zaciągnięte przez jednego z
małżonków bez zgody drugiego z małżonków powstało w związku z
prowadzeniem przedsiębiorstwa, wierzyciel może żądać zaspokojenia swojego
roszczenia również z przedmiotów majątkowych wchodzących w skład tego przedsiębiorstwa.
W każdym z opisanych wyżej ustrojów majątkowych małżeńskich, tj. zarówno w ustroju umownej rozdzielności majątkowej małżeńskiej, jak i w ustroju ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej, każdy z małżonków jest odpowiedzialny za zobowiązania zaciągnięte przez drugiego z nich w sprawach wynikających z zaspokajania zwykłych potrzeb rodziny. Odpowiedzialność ta jest solidarna. Ponadto, bez względu na obowiązujący ustrój majątkowy małżeński, małżonek, który poręczył za zobowiązanie drugiego małżonka, odpowiada za nie solidarnie z małżonkiem, który zobowiązanie to zaciągnął, całym swoim majątkiem.
Radca Prawny Ewa Buczek