Uznanie za zmarłego
Uznanie za zmarłego jest pewnego
rodzaju fikcją prawną i polega na uznaniu za zmarłą osoby zaginionej po upływie
określonego czasu. Podstawowymi przesłankami aby można uznać osobę za zmarłą
jest jej zaginięcie oraz upływ czasu szczegółowo wskazany w Kodeksie cywilnym.
Zaginionym jest osoba, w przypadku której nie wiadomo czy żyje, czy też zmarła.
Nie jest wystarczający brak wiadomości co do aktualnego miejsca pobytu danej
osoby, ale czy żyje. Osoba zaginiona
to człowiek, który znalazł się w nieznanym miejscu, nie daje znaku życia, o
którym nie wiadomo gdzie przebywa i czy w ogóle żyje, a więc do której istnieje
stan niepewności, czy żyje, czy też zmarła. Celem postępowania o uznanie za
zmarłego jest unormowanie sytuacji prawnej powstającej w następstwie zaginięcia
osoby. W sytuacji zaginięcia człowieka połączonej z brakiem znalezienia jego
ciała fakt śmierci może być stwierdzony właśnie poprzez instytucję uznania za
zmarłego.
Zaginiony może być uznany za
zmarłego jeśli upłynęło 10 lat od końca roku kalendarzowego, w którym według
istniejących wiadomości jeszcze żył. Zatem co do zasady okres, który musi
upłynąć aby uznać osobę za zmarłą wynosi 10 lat od końca roku, w którym osoba ta zaginęła.
Od powyższej zasady istnieją jednak wyjątki:
- Dziesięcioletni
termin może ulec wydłużeniu, ponieważ uznanie za zmarłego nie może nastąpić
przed końcem roku kalendarzowego, w którym zaginiony ukończyłby 23 lata.
Przykładowo w sytuacji kiedy osoba w chwili zaginięcia miała 10 lat, wówczas
termin, który musi upłynąć aby uznać tą osobę za zmarłą wynosi 13 lat. - Dziesięcioletni
termin może ulec skróceniu, ponieważ jeżeli w chwili uznania za zmarłego
zaginiony ukończyłby lat siedemdziesiąt, do uznania za zmarłego wystarcza upływ
pięciu lat. Przykładowo w sytuacji kiedy osoba w chwili zaginięcia miała 70
lat, wówczas termin, który musi upłynąć aby uznać tą osobę za zmarłą wynosi 5
lat.
Jeszcze inaczej sytuacja wygląda w przypadku zaginięcia osoby w
następstwie szczególnych wypadków. Krótsze terminy dopuszczalności za zmarłego
są przewidziane dla osób, które zaginęły w czasie podróży powietrznej lub
morskiej w związku z katastrofą statku lub okrętu albo innym szczególnym
zdarzeniem, wówczas termin wynosi 6 miesięcy i jest liczony od dnia, w którym
nastąpiła ta katastrofa lub inne szczególne zdarzenie. Jeżeli jednak nie można
stwierdzić wystąpienia katastrofy (np. gdy statek lub samolot zaginął), wówczas
bieg terminu sześciomiesięcznego rozpoczyna się z upływem roku od dnia, w którym
statek lub okręt miał przybyć do portu przeznaczenia, a jeżeli nie miał portu
przeznaczenia – z upływem lat dwóch od dnia, w którym była ostatnia o nim
wiadomość.
W sytuacjach zaginięcia osoby w związku z bezpośrednim niebezpieczeństwem
dla życia w przypadkach wyżej nie przewidzianych (np. lawina górska, trzęsienie
ziemi, powódź) , ten może być uznany za zmarłego po upływie roku od dnia, w
którym niebezpieczeństwo ustało albo według okoliczności powinno było ustać.
Z wnioskiem o uznanie za zmarłego należy zwrócić się do sądu ostatniego
miejsca zamieszkania zaginionego, a w braku tej podstawy sąd miejsca
zamieszkania wnioskodawcy, a w braku miejsca zamieszkania – sąd miejsca jego
pobytu. W przypadku braku wskazanych wyżej podstaw właściwy będzie sąd dla m.
st. Warszawy.
Jednakże jeżeli na skutek jednego zdarzenia zaginęła większa liczba osób,
Sąd Najwyższy na wniosek Ministra Sprawiedliwości może wyznaczyć jeden sąd jako
właściwy do rozpoznania spraw będących w związku z tym zdarzeniem.
Wniosek może złożyć każda osoba
zainteresowana. Wniosek o uznanie za zmarłego można zgłosić nie wcześniej niż
na rok przed końcem terminu, po upływie którego zaginiony może być uznany za
zmarłego. Gdy jednak uznanie za zmarłego może nastąpić po upływie roku lub
krótszego niż rok terminu od zdarzenia, które uzasadnia prawdopodobieństwo
śmierci zaginionego, wniosek o uznanie za zmarłego zgłosić można dopiero po
upływie tego terminu.
Sąd wydając postanowienie o
uznaniu za zmarłego wskazuje chwilę jego domniemanej śmierci. Jako chwilę
domniemanej śmierci zaginionego oznacza się chwilę, która według okoliczności
jest najbardziej prawdopodobna, a w braku wszelkich danych – pierwszy dzień
terminu, z którego upływem uznanie za zmarłego stało się możliwe. Jeżeli w
orzeczeniu o uznaniu za zmarłego czas śmierci został oznaczony tylko datą dnia,
za chwilę domniemanej śmierci zaginionego uważa się koniec tego dnia. Jeżeli
kilka osób utraciło życie podczas grożącego im wspólnie niebezpieczeństwa,
domniemywa się, że zmarły jednocześnie.
Na podstawie postanowienia sądu o
uznaniu za zmarłego, urząd stanu
cywilnego sporządza akt zgonu zaginionej osoby. Natomiast jeżeli w toku
postępowania o uznanie za zmarłego okaże się, że śmierć zaginionego jest
niewątpliwa, sąd przeprowadzi dalsze postępowanie z urzędu (czyli bez
konieczności wnoszenia odrębnego wniosku) o stwierdzenie zgonu tej osoby.
Aplikant adwokacki
Joanna Gil