Sposoby nabycia i własności w prawie cywilnym

Własność to prawnie
zagwarantowana możliwość pełnego rozporządzania jakąś rzeczą. Przede wszystkim
właściciel względem rzeczy ma uprawnienia do jej posiadania, używania,
pobierania pożytków i innych dochodów z rzeczy, zbycia, przetworzenia, zużycia
lub zniszczenia. Granicami korzystania z rzeczy są przepisy ustaw, zasady
współżycia społecznego i społeczno-gospodarcze przeznaczenie danej własności.
Własność – jako cywilne prawo podmiotowe zbywalne – powstaje, przechodzi na
inne podmioty oraz wygasa. Zmiany w prawie własności następują na podstawie
zdarzeń prawnych, z którymi obowiązujące przepisy wiążą wyraźnie skutek w
postaci powstania, przejścia lub wygaśnięcia własności. Kwestia nabycia,
przejścia i utraty prawa własności jest regulowana przez wiele gałęzi obowiązującego
prawa. Do zdarzeń tych dochodzi zatem nie tylko na podstawie regulacji
cywilnych, ale również administracyjnych, a nawet karnych.

Nabycie własności w prawie
cywilnym może nastąpić na podstawie :

umowy sprzedaży
Przez umowę sprzedaży sprzedawca zobowiązuje się przenieść na kupującego
własność rzeczy i wydać mu rzecz, a kupujący zobowiązuje się rzecz odebrać i
zapłacić sprzedawcy cenę.
umowy zamiany

Przez umowę zamiany każda ze
stron zobowiązuje się przenieść na drugą stronę własność rzeczy w zamian za
zobowiązanie się do przeniesienia własności innej rzeczy.

umowy darowizny

Przez umowę darowizny darczyńca
zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem
swego majątku.

Innymi sposobami nabycia
własności są:

Zasiedzenie
Nabycie lub utrata własności na skutek długotrwałego wykonywania prawa przez
osobę nieuprawnioną – o tym szerzej w dalszej części wykładu
Przemilczenie
Nabycie lub utrata własności na skutek niewykonywania prawa przez osobę uprawnioną
przez okres przewidziany w ustawie. Na przykład pieniądze, papiery
wartościowe, kosztowności oraz rzeczy mające wartość naukową lub artystyczną,
które nie zostaną przez uprawnionego odebrane w ciągu roku od dnia wezwania go
przez właściwy organ, a w razie niemożności wezwania – w ciągu 2 lat od ich
znalezienia – stają się własnością Skarbu Państwa.

Znalezienie
Rzecz znalezioną należy oddać staroście, który wzywa właściciela do odbioru
rzeczy. Znalazcy przysługuje 10 proc. znaleźnego, jeżeli zaś właściciel nie
zgłosi się w ciągu roku (lub dwóch lat, gdy nie można go zawiadomić),
przechodzi na niego własność rzeczy z wyjątkiem pieniędzy, kosztowności i
innych szczególnie wartościowych rzeczy. Zasady tej nie stosuje się do rzeczy
znalezionej w budynku publicznym albo w innym budynku lub pomieszczeniu
otwartym dla publiczności ani w razie znalezienia rzeczy w wagonie kolejowym,
na statku lub innym środku transportu publicznego. Znalazca obowiązany
jest w tych wypadkach oddać rzecz zarządcy budynku lub pomieszczenia albo
właściwemu zarządcy środków transportu publicznego, a ten postąpi z rzeczą zgodnie
z właściwymi przepisami.

Pobieranie pożytków
naturalnych

Uprawniony do pobierania pożytków
naturalnych rzeczy (np. owoców z drzewa) nabywa ich własność przez odłączenie
ich od rzeczy.

Akcesja: połączenie,
pomieszanie, przetworzenie

Wszystko, co połączone z
nieruchomością, należy do właściciela nieruchomości. W przypadku ruchomości
sytuacja przedstawia się odmiennie: jeżeli nakład pracy jest większy niż
wartość materiałów, z których rzecz wytworzono – nowo powstała rzecz należy do
wytwórcy.

Jeżeli wytwórca zaś był w złej
wierze albo nakład pracy jest mniejszy niż wartość rzeczy – rzecz należy do
właściciela materiałów. Jeśli rzeczy zostały tak pomieszane, iż nie sposób ich
rozłączyć, rzecz staje się przedmiotem współwłasności, chyba że jedna z rzeczy
jest oczywiście więcej warta niż pozostałe, wtedy jej właściciel przejmuje
wszystko.

W drodze dziedziczenia

Prawa i obowiązki majątkowe
zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób. Spadkobierca
nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku.

Przyrost w prawie wodnym
(oderwisko, przymulisko, osypisko, powstanie wyspy)

Jeżeli śródlądowa woda
powierzchniowa płynąca lub wody morza terytorialnego albo morskie wody
wewnętrzne zajmą trwale, w sposób naturalny, grunt niestanowiący własności właściciela
wody, grunt ten staje się własnością właściciela wody. Wyspy oraz przymuliska
powstałe w sposób naturalny na wodach powierzchniowych stanowią własność
właściciela wody. Starorzecza oraz grunt powstały w wyniku wykonania budowli
regulacyjnych pozostają własnością dotychczasowego właściciela wody.  Grunt powstały na skutek trwałego, naturalnego
lub sztucznego odkładu na obszarach wód morza terytorialnego lub morskich wód
wewnętrznych pozostaje własnością Skarbu Państwa.

Na podstawie majątkowej umowy małżeńskiej

Małżonkowie mogą przez umowę
zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć lub ograniczyć
albo ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem
dorobków (umowa majątkowa). Umowa taka może poprzedzać zawarcie małżeństwa.

Na podstawie konstytutywnego
orzeczenia sądowego

Na przykład orzeczenia o
przepadku przedmiotów zajętych przez organ celny oraz o zniesieniu współwłasności.
W przypadku tego drugiego z chwilą uprawomocnienia się postanowienia
przyznającego dotychczasowym współwłaścicielom części lub jednemu z nich całość
rzeczy, własność przechodzi na uczestników wskazanych w postanowieniu.

W toku egzekucji sądowej

Zajęte ruchomości i nieruchomości
sprzedaje komornik. Sprzedaż ruchomości odbywa się w drodze sprzedaży z wolnej
ręki, sprzedaży pozalicytacyjnej oraz sprzedaży licytacyjnej. W przypadku dwóch
pierwszych sposobów własność przechodzi na nabywcę z momentem podpisania umowy
sprzedaży. Natomiast w przypadku sprzedaży licytacyjnej sprzedaż ruchomości na
rzecz nabywcy dochodzi do skutku z chwilą przybicia udzielonego przez
komornika. Komornik udziela przybicia osobie ofiarującej najwyższą cenę.
Nabywca staje się właścicielem nabytych ruchomości po uprawomocnieniu się
przybicia i zapłaceniu całej ceny. W przypadku nieruchomości sprzedawanej przez
komornika w drodze licytacji publicznej własność przenosi na nabywcę prawomocne
postanowienie sądu o przysądzeniu. Od chwili uprawomocnienia się postanowienia
o przysądzeniu własności na rzecz nabywcy należą do niego pożytki z
nieruchomości.

Radca prawny

Stanisław Proszak