Prawna odpowiedzialność osoby nieletniej oraz środki karne

Odpowiedzialność
cywilnoprawna uzależniona jest od zdolności do czynności prawnych. Zdolność do
czynności prawnych z kolei zależy od wieku nieletniego. Małoletniemu, który nie
ukończył lat trzynastu nie można przypisać winy i zgodnie z art. 426 kodeksu
cywilnego nie ponosi on odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę.
Odpowiedzialność ta przeniesiona zostaje w takim wypadku na osobę sprawującą
nad małoletnim opiekę. Sprawujący nad w/w małoletnim nadzór będzie obowiązany
do naprawienia szkody wyrządzonej przez niego, chyba że wykaże, że uczynił
zadość obowiązkowi nadzoru albo że szkoda powstałaby i tak – również przy
rzetelnym wykonywaniu nadzoru. Po ukończeniu trzynastego roku życia
małoletniemu można na gruncie polskiego prawa przypisać zdolność działania z
rozeznaniem w zakresie deliktów, tj. czynów niedozwolonych. Odpowiedzialność
własna takiego małoletniego również może zostać uzupełniona odpowiedzialnością
rodzica/opiekuna w przypadku zawinionego przez niego niedopełnienia obowiązku
nadzoru.

Odpowiedzialność  karnoprawna nieletnich,  za popełnienie czynu zabronionego pod groźbą kary znajduje swoje uregulowanie w kodeksie karnym a także w ustawie o postępowaniu w sprawach nieletnich. W przypadku gdy nieletni dopuszcza się czynu zabronionego przed ukończeniem trzynastego roku życia, zostanie to potraktowane jako przejaw demoralizacji i zastosowanie znajdą środki przewidziane w ustawie o postępowaniu w sprawach nieletnich.  Dopuszczając się czynu zabronionego między trzynastym a siedemnastym rokiem życia, nieletni zagrożony jest również zastosowaniem środków z ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich. Gdyby jednak po ukończeniu piętnastego roku życia dopuścił się czynów znacznej wagi, może odpowiadać na zasadach określonych w kodeksie karnym, jeżeli sąd uzna to za stosowne (okoliczności sprawy, stopień rozwoju sprawcy, jego uwarunkowania osobiste za tym przemawiają, a zastosowane dotychczas środki wychowawcze lub poprawcze nie dały rezultatu). Do czynów powyżej wspomnianych zaliczyć można:

–  zabójstwo i morderstwo,

– umyśle ciężkie uszkodzenie ciała,

– zamach na życie
Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej,

– wzięcie i
przetrzymywanie zakładnika,

– rozboje,

i inne.

Do sprawcy dopuszczającego się czynów zabronionych pomiędzy 17 a 18 rokiem życia stosuje się zasadniczo przepisy kodeksu karnego. Sąd może zastosować środki wychowawcze, leczenie albo przewidziane dla nieletnich środki poprawcze – wyjątkowo – jeżeli popełniony czyn jest występkiem a okoliczności sprawy oraz stopień rozwoju sprawcy i jego właściwości za tym przemawiają.

Katalog działań jakie może podjąć sąd rodzinny wobec nieletniego jest dosyć obszerny. Nieletniemu takiemu można zatem:

• udzielić upomnienia,
• zobowiązać go do określonych działań, określonego
  postępowania (np. naprawienia szkody, uczestnictwa w zajęciach terapeutycznych,
  zaniechania używania alkoholu, podjęcia nauki itp. ),
• ustanowić nadzór odpowiedzialny rodziców lub opiekunów,
• ustanowić nadzór organizacji (społecznej,
  młodzieżowej i in.),
• zastosować nadzór kuratora,
• skierować do ośrodka kuratorskiego,
• orzec przepadek rzeczy uzyskanych w związku z
  popełnieniem czynu karalnego,
• orzec umieszczenie w młodzieżowym ośrodku wychowawczym
  albo w rodzinie zastępczej zawodowej,
• orzec umieszczenie w zakładzie poprawczym – gdy
  nieletni dopuścił się czynu karalnego a przemawia za tym wysoki stopień
  demoralizacji a inne środki okazały się nieskuteczne dla resocjalizacji
  małoletniego.  Do zakładów poprawczych
  mogą być kierowani nieletni w wieku 13-17 lat. Jeżeli po ukończeniu lat 17 nie
  zastosowano wobec małoletniego środka w postaci umieszczenia w zakładzie
  karnym, może on przebywać w zakładzie poprawczym do 21 roku życia.

                                                                                                          r.pr.
Paweł Ralski