Prawo konsumenta do odstąpienia od umowy zawartej poza lokalem przedsiębiorstwa lub na odległość

Nie należą do rzadkości sytuacje, w
których dopiero po zawarciu umowy np. sprzedaży jedna ze stron dochodzi do
przekonania, że chciałaby się wycofać z transakcji, unikając jednocześnie
ewentualnych negatywnych skutków zmiany swojej decyzji. 

W określonych ustawowo przypadkach, przy
zachowaniu konkretnych warunków, regulacje prawne dają możliwość takiej zmiany
wcześniejszej decyzji, która mogła być podjęta np. w sposób nieprzemyślany, pod
presją czasu. Mowa mianowicie o ustawie z dnia 30 maja 2014 r. o prawach
konsumenta, która przewiduje uprawnienie odstąpienia od zawartej umowy. 

Jak sama nazwa wskazuje, przepisy
wspomnianego aktu prawnego stosuje się jedynie w obrocie konsumenckim, tj. do
umów zawieranych przez konsumenta z przedsiębiorcą. Ustawa nie określa kogo uważa
się za konsumenta, dlatego też należy w tej kwestii odwołać się do przepisów kodeksu
cywilnego. Zgodnie z art. 22[1] kodeksu cywilnego, konsumentem jest osoba
fizyczna dokonująca z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej
bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Podobnie, definiując
pojęcie przedsiębiorcy należy posiłkować się artykułem 42[1] k.c., stanowiącym,
iż jest nim osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna, o której
mowa w art. 33[1] par. 1 k.c., prowadząca we własnym imieniu działalność
gospodarczą lub zawodową. 

Ponadto trzeba pamiętać, że
przepisy ustawy o prawach konsumenta znajdują zastosowanie do umów zawartych na
odległość lub poza lokalem przedsiębiorcy. Ów akt prawny wyjaśnia jednocześnie
jak rozumieć oba ww. pojęcia. Otóż pierwsze z nich oznacza umowę zawartą z
konsumentem w ramach zorganizowanego systemu zawierania umów na odległość, bez
jednoczesnej fizycznej obecności stron, z wyłącznym wykorzystaniem jednego lub
większej liczby środków porozumiewania się na odległość do chwili zawarcia
umowy włącznie. Jako przykład można podać zawieranie umowy za pośrednictwem
telefonu czy internetu. Drugi zaś termin oznacza umowę z konsumentem zawartą:
przy jednoczesnej fizycznej obecności stron w miejscu, które nie jest lokalem
przedsiębiorstwa danego przedsiębiorcy; w wyniku przyjęcia oferty złożonej
przez konsumenta w okolicznościach jak wyżej; w lokalu przedsiębiorstwa danego
przedsiębiorcy lub za pomocą środków porozumiewania się na odległość
bezpośrednio po tym, jak nawiązano indywidualny i osobisty kontakt z konsumentem
w miejscu, które nie jest lokalem przedsiębiorstwa danego przedsiębiorcy, przy
jednoczesnej fizycznej obecności stron; podczas wycieczki zorganizowanej przez
przedsiębiorcę, której celem lub skutkiem jest promocja oraz zawieranie umów z
konsumentami.

Z kolei lokalem przedsiębiorstwa
jest miejsce prowadzenia działalności będące nieruchomością albo częścią
nieruchomości, w którym przedsiębiorca prowadzi działalność na stałe, bądź
miejsce prowadzenia działalności będące rzeczą ruchomą, w którym przedsiębiorca
prowadzi działalność zwyczajowo albo na stałe. Może zatem chodzić tutaj o
np.  umowy w obrębie punktu, stoiska czy straganu, zorganizowanego w
ramach wystaw, pokazów, targów czy innych podobnych imprez o krótkoterminowym,
incydentalnym, nieregularnym a zwłaszcza jednorazowym charakterze.

W pewnych przypadkach
jednak ustawa o prawach konsumenta nie znajduje zastosowania i niektóre umowy
są całkowicie lub częściowo wyłączone spod regulacji tego aktu prawnego.
Katalog wyjątków przewidują przepisy art. 3 oraz art. 4. Mowa tutaj np. o
umowach o udział w imprezach turystycznych czy umowy dotyczące ustanawiania,
nabywania i przenoszenia własności nieruchomości. 

Jeśli już doszło do zawarcia umowy w
opisanych powyżej warunkach, konsumentowi co do zasady przysługuje w ściśle
określonym terminie prawo do odstąpienia od niej. Skuteczne odstąpienie od
umowy powoduje, iż będzie ona uważana za niezawartą a przedsiębiorca jest
zobowiązany do niezwłocznego (nie później jednak niż w terminie 14 dni od
otrzymania oświadczenia) zwrócenia konsumentowi wszystkich dokonanych przez
niego płatności, w tym ewentualnych kosztów dostarczenia towaru. Konsument z
kolei ma obowiązek odesłać towar niezwłocznie (nie później jednak niż w
terminie 14 dni od dnia, w którym złożył oświadczenie o odstąpieniu od umowy,
chyba że przedsiębiorca sam zaproponował, że rzecz odbierze albo istnieje po
jego stronie obowiązek odebrania rzeczy we własnym zakresie przewidziany dla
przypadku dostarczenia rzeczy do miejsca zamieszkania konsumenta, gdy charakter
rzeczy nie pozwala na odesłanie go w zwykły sposób pocztą – np. towar
wielkogabarytowy).

Niestety również w zakresie samego prawa
do odstąpienia od umowy istnieją pewne wyjątki. Otóż rodzaje umów, przy których
prawo do odstąpienia od umowy nie przysługuje konsumentowi można odnaleźć w
art. 38 cytowanej ustawy (np. umowa obejmująca swoim przedmiotem rzecz
ulegającą szybkiemu zepsuciu lub mającą krótki termin przydatności do użycia).

Do skutecznego odstąpienia od umowy
wymagane jest złożenie  oświadczenia w terminie 14 dni. Przy czym moment
od którego należy liczyć ten termin będzie różny w zależności od rodzaju
transakcji. I tak oto termin 14 dni liczy się od otrzymania zakupionej rzeczy
(pojedynczy towar), od otrzymania ostatniej rzeczy (w przypadku wielu towarów
dostarczanych osobno, partiami), od otrzymania pierwszej z rzeczy (dotyczy
systematycznego dostarczania towarów w pewnym okresie czasu), tudzież od daty
zawarcia umowy (w przypadku pozostałych rodzajów umów jak np. usługi).
Oświadczenie o odstąpieniu może nastąpić co prawda w dowolnej formie, jednak
choćby dla celów dowodowych i nie narażania się przez konsumenta na ewentualne
późniejsze problemy w tym zakresie pożądana wydaje się forma pisemna. Przy
składaniu oświadczenia można posłużyć się gotowym formularzem, który ma w
zasadzie jedynie walor pomocniczy. Korzystanie z niego jest zatem
nieobowiązkowe.

Termin 14 dni uważa się za dochowany już
wtedy, gdy w tym czasie zostanie wysłane (nadane) takie oświadczenie. Sama
kwestia dostarczenia oświadczenia ewentualnie już po tym terminie pozostaje bez
wpływu na skuteczność odstąpienia, o ile tylko konsument zmieścił się w czasie
z wyekspediowaniem oświadczenia do odbiorcy. 

Warto także nadmienić, iż brak
poinformowania konsumenta o prawie odstąpienia, daje konsumentowi możliwość
skorzystania z tego uprawnienia przez kolejne 12 miesięcy, chyba że w tym
czasie sprzedawca udzieli mu informacje w przedmiocie odstąpienia – wówczas
konsument ma na odstąpienie 14 dni od otrzymania informacji w tym zakresie.

Radca Prawny Maciej Molenda