Wydziedziczenie i jego skutki

Bardzo częsty problemem pojawiającym się w Nieodpłatnym Punkcie Pomocy
Prawnej jest kwestia pozbawienia przez spadkodawcę prawa do zachowku osoby
najbliższej. Instytucja wydziedziczenia daje spadkodawcy możliwość pozbawienia
prawa do zachowku wyłącznie osób najbliższych, wskazanych w art. 1008 Kodeksu
cywilnego, którymi są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy. Aby doszło do
wydziedziczenia spadkodawca musi złożyć oświadczenie woli przez notariuszem w
formie testamentu, w którym należy wskazać przyczynę wydziedziczenia. Jak
wskazuje się w orzecznictwie, wydziedziczenie bez wskazania jego przyczyny jest
bezskuteczne. Ważne jest również, aby przyczyna wydziedziczenia rzeczywiście
istniała, bowiem w przeciwnym wypadku wydziedziczenie jest bezpodstawne i nie
pozbawia prawa do zachowku. Spadkodawca nie może również wydziedziczyć
uprawnionego do zachowku, jeżeli mu przebaczył mając świadomość istnienia
przyczyny wcześniejszego wydziedziczenia. W takim wypadku dokonane w
testamencie wydziedziczenie zostaje pozbawione skutków prawnych. Artykuł 1008
Kodeksu cywilnego podaje zamknięty katalog przyczyn wydziedziczenia, którymi
są: 1) uporczywe, wbrew woli spadkodawcy postępowanie w sposób sprzeczny z zasadami
współżycia społecznego, 2) dopuszczenie się względem spadkodawcy albo jednej z
najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub
wolności albo rażącej obrazy czci, 3) uporczywe niedopełnianie względem
spadkodawcy obowiązków rodzinnych. Przesłanka wskazana w pkt 1) występuje
wówczas, gdy dane zachowanie uprawnionego do zachowku jest długotrwałe,
wielokrotne i z zasady dotyczy nagannego trybu życia (np. alkoholizm,
narkomania, przestępczy tryb życia, zaniedbywanie rodziny). Istotne jest także,
aby zachowanie to było wykonywane wbrew woli spadkodawcy. Dopuszczenie się
względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa
przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci jest również
podstawą wydziedziczenia (przesłanka wskazana w pkt 2)). Osobą najbliższą dla
spadkodawcy jest osoba związana ze spadkodawcą tak silnymi więzami uczuciowymi,
że czyn popełniony przeciwko niej można – z punktu widzenia dolegliwości,
krzywdy czy cierpienia spadkodawcy – postawić „prawie że w równym rzędzie” z
czynem popełnionym przeciwko samemu spadkodawcy. Jest to pogląd ukształtowany
przez doktrynę z uwagi na brak definicji w Kodeksie cywilnym. Uprawniony do
zachowku może zostać również wydziedziczony, jeżeli uporczywie nie dopełnia
względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych (przesłanka wskazana w pkt 3)).
Wskazane pojęcie „obowiązki rodzinne” może być interpretowane bardzo szeroko,
np. poprzez niewykonywanie obowiązku alimentacyjnego, nieudzielanie opieki,
brak pomocy w chorobie, wszczynanie ciągłych awantur, kierowanie pod adresem
spadkodawcy nieuzasadnionych i krzywdzących zarzutów, wyrzucenie z domu czy
brak zainteresowania spadkodawcą. Należy jednak podkreślić, że niedopełnianie
obowiązków rodzinnych musi cechować się uporczywością, a więc pewną
powtarzalnością lub stałością.

Osoba, która została wydziedziczona traktowana jest jak osoba, która
nie dożyła otwarcia spadku. Głównym skutkiem wydziedziczenia jest pozbawienie
prawa do zachowku, który przysługiwałby uprawnionym tj. zstępnym, małżonkowi
oraz rodzicom spadkodawcy, którzy zostali pominięci w testamencie, a byliby
powołani do spadku z ustawy. Wydziedziczenie pozbawia również powołania do
spadku. Należy również pamiętać, że skutki wydziedziczenia obejmują jedynie samego
wydziedziczonego, nie dotyczą zaś jego zstępnych, którzy uprawnieni są do
zachowku, chyba że również zostaną wydziedziczeni w testamencie.

Radca prawny
Małgorzata Stachnik