Obowiązek alimentacyjny dorosłego dziecka względem rodzica

W ramach nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego co raz częściej
pojawiają się pytania Beneficjentów o możliwość, czy też powinność wspierania
finansowego rodzica przez dzieci.

Problem aktualizuje się przede wszystkim w sytuacji, w której Beneficjent
posiada niskie uposażenie emerytalne, niepozwalające na zaspokojenie potrzeb
życiowych, jest schorowany, a dzieci, pozostające w dostatku, nie poczuwają się
do wspierania rodzica.

Artykuł 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej: „kro”), rodzice i
dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie. Czyli – pomagać materialnie,
wspierać psychiczne, wspierać w chorobie, cierpieniu i kalectwie, a także przy
podejmowaniu ważnych decyzji lub załatwianiu spraw życiowych oraz pomoc
fizyczną przy wykonywaniu różnych czynności. To wzajemnie wsparcie dzieci i
rodziców powinno być całkowicie bezinteresowne, bowiem wynika przede wszystkim
z norm moralnych i trwa do śmierci jednych lub drugich.

Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej: ”kro”) przewiduje możliwość
wystąpienia z żądaniem alimentów od dziecka na rzecz rodzica. Dziecko,
pełnoletnie, ma względem rodzica obowiązek alimentacyjny, który zgodnie z art.
128 kro polega na obowiązku dostarczania środków utrzymania. Obowiązek ten obciąża
krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny dorosłego dziecka wobec
rodziców istnieje bez względu na to, czy zamieszkuje ono z rodzicami, czy też
osobno i czy założyły własne rodziny czy też nie. Rodzeństwo, jako krewni w tym
samym stopniu – zobowiązani do alimentacji rodzica w częściach odpowiadających
ich możliwościom zarobkowym i majątkowym.

Zgodnie natomiast z art. 133 § 2 kro
– rodzic może żądać świadczeń alimentacyjnych wyłącznie, gdy znajduje się w
niedostatku. Sytuacja niedostatku ma miejsce wówczas, gdy dana osoba ma trudności z
utrzymaniem się na minimalnym poziomie. Sąd Najwyższy wyjaśniał w wielu
orzeczeniach, iż niedostatek występuje on nie tylko
wtedy, gdy uprawniony do alimentacji, czyli w omawianym przypadku – rodzic, nie
ma żadnych środków utrzymania, lecz także wówczas, gdy nie może w pełni
zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb.

Wysokość
alimentów, jakich może domagać się rodzic od dorosłego dziecka zależy od

od
usprawiedliwionych potrzeb rodzica oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości
dorosłego dziecka. Zatem każdorazowo, przy ustalaniu wysokości alimentów
konieczne jest zbilansowanie kosztów utrzymania, kosztów pokrycia
usprawiedliwionych wydatków na życie rodzica oraz zarobkowych i majątkowych
możliwości dziecka. Ponadto, wykonanie obowiązku alimentacyjnego wobec rodzica
niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o
utrzymanie lub  opiekowanie się rodzicem.
W takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych – czyli np.
pozostałej części rodzeństwa polega na pokrywaniu w całości lub w części
kosztów utrzymania lub opieki nad rodzicem. Istotne jest, iż przy ustalaniu
wysokości alimentów nie uwzględnia się świadczeń z pomocy społecznej, bowiem
obowiązek alimentacyjny krewnego wyprzedza obowiązek socjalny państwa.

Dorosłe dziecko może
uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego względem rodzica, jeżeli
żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Taka
sytuacja może zaistnieć, gdy o alimenty od dorosłego dziecka wystąpi rodzic,
który w sposób zawiniony popadł w niedostatek. Niedostatek jest bowiem
przesłanką powstania obowiązku alimentacyjnego, wyłącznie gdy jego przyczyną są
okoliczności niezależne od woli osoby ubiegającej się o alimenty. Zatem świadczenia
alimentacyjne nie będzie przysługiwało rodzicowi zdolnemu do pracy, jeśli z własnej
winy nie wykorzystuje on swoich zdolności, albo bez uzasadnionej przyczyny
rezygnującej z dochodów. Podobnie będzie w sytuacji zawinionego doprowadzenia
się przez rodzica do stanu niedostatku w celu szykanowania dorosłych dzieci. Co
ważne, rodzic, który mimo pozostawania w niedostatku, występuje o alimenty od
dorosłego dziecka, na którego utrzymanie i wychowanie nie łożył,  lekceważąc swe obowiązki, za co sąd pozbawił
go władzy rodzicielskiej – musi liczyć się z możliwością oddalenia powództwa.

Aby uzyskać alimenty od dorosłego dziecka na drodze sądowej – rodzic musi skierować pozew o alimenty do Sądu Rejonowego właściwego ze względu na swoje miejsce zamieszkania. W pozwie powinien wskazać wysokość alimentów w skali miesiąca oraz w jakim terminie mają one być uiszczane. W uzasadnieniu pozwu, oprócz wykazania stopnia pokrewieństwa, opisać należy stan niedostatku rodzica poprzez wskazanie wysokości dochodów, wysokości koniecznych i usprawiedliwionych wydatków na utrzymanie, opisać sytuację osobistą, w tym zdrowotną, a także wskazać, iż dorosłe dziecko ma możliwość ponoszenia kosztów utrzymania rodzica. Do pozwu należy dołączyć dokumenty potwierdzające okoliczności opisywane w uzasadnieniu pozwu. Można także zawnioskować o przesłuchanie świadków na okoliczności związane z relacją z dorosłym dzieckiem, np. brak wywiązywania się z obowiązku opieki. Osoba dochodząca zasądzenia alimentów jest zwolniona od kosztów sądowych, zatem nie ponosi opłaty za wniesienie pozwu. Jeśli rodzic pozostający w niedostatku musi pilnie pokryć koszty np. opieki lub zakupu leków, leczenia – i tym samym nie może czekać na prawomocne zakończenie sprawy o alimenty, może złożyć wniosek o zabezpieczenie roszczenia na czas trwania postępowania. Taki wniosek daje możliwość uzyskania już pewnych kwot w trakcie trwania procesu.

Adwokat Agnieszka Zielińska-Heluszka